🥖

# 桐をWebで蘇らせる ― DataDrawers開発記-第3回

に公開

第3回: 段階的絞り込みUIの実装

桐の「絞り込み」を再現する

前回まで、IndexedDBとDexie.jsでデータを保存する基盤を作りました。

今回は、DataDrawersの「核心機能」である段階的な視覚的絞り込みを実装します。

桐の絞り込みは、他のどのデータベースソフトにもない、独特の使いやすさがあります。

従来のフィルタリング(Excel, Access等):

1. フィルタダイアログを開く
2. 条件を入力(grade = 1 AND status = '在籍')
3. 適用
4. 結果を確認
5. やり直したい → 最初からやり直し

桐の絞り込み:

1. 「1年生」で絞り込み → 150件(履歴に表示)
2. 「在籍」で絞り込み → 142件(履歴に追加)
3. 「本校」で絞り込み → 89件(履歴に追加)
4. やり直したい → ステップ3を削除 → 142件に戻る

違いは明確です

  • 段階的: 1つずつ条件を追加していける
  • 視覚的: 各ステップの結果件数が見える
  • 可逆的: 任意のステップを削除して戻れる

これを、Webで再現します。


フィルタステップのデータ構造

まず、フィルタ条件をどう表現するか考えました。

export interface FilterStep {
  id: string;            // ステップID(例: "filter_1673456789123")
  column: string;        // 対象カラム(例: "grade")
  operator: string;      // 演算子(例: "=")
  value: any;           // 絞り込み値(例: 1)
  logic?: 'AND' | 'OR'; // 論理演算子(2番目以降のステップ)
  resultCount: number;  // このステップ適用後の件数
  timestamp: Date;      // 適用時刻
}

重要なポイント

  1. logicは2番目以降のステップのみ 最初のステップは「全件からの絞り込み」なので、ANDもORもありません。
  2. resultCountを保存 フィルタパネルで「→ 142件」のように表示するため。
  3. timestampで順序を保証 ステップの適用順序を確実に再現できます。

対応する演算子

type FilterOperator =
  | '='          // 等しい
  | '!='         // 等しくない
  | '>'          // より大きい
  | '<'          // より小さい
  | '>='         // 以上
  | '<='         // 以下
  | 'LIKE'       // 含む(部分一致)
  | 'IN'         // リストに含まれる
  | 'NOT IN';    // リストに含まれない

これらは、桐でサポートされている演算子を網羅しています。


Zustandでのフィルタ管理

フィルタステップは、Zustandで管理します。

interface KiriStore {
  // テーブル/ビューごとにフィルタを管理
  filterStepsByTable: Record<string, FilterStep[]>;

  // 現在のテーブル/ビューのフィルタを取得
  getCurrentFilterSteps: () => FilterStep[];

  // フィルタ追加
  addFilterStepToCurrentTable: (step: FilterStep) => void;

  // フィルタ削除
  removeFilterStepFromCurrentTable: (stepId: string) => void;

  // 全クリア
  clearFiltersForCurrentTable: () => void;
}

実装のポイント

addFilterStepToCurrentTable: (step) => set((state) => {
  // 現在のテーブル/ビューのキーを生成
  const key = state.viewMode === 'view'
    ? `view:${state.currentView}`
    : `table:${state.currentTable}`;

  // 既存のステップに追加
  return {
    filterStepsByTable: {
      ...state.filterStepsByTable,
      [key]: [...(state.filterStepsByTable[key] || []), step]
    }
  };
}),

この設計により、テーブルを切り替えても、各テーブルのフィルタが保持されます。


フィルタパネルの実装

フィルタパネルは、右サイドバーに配置しました。

// components/filter-panel.tsx

export function FilterPanel() {
  const { getCurrentFilterSteps, removeFilterStepFromCurrentTable, clearFiltersForCurrentTable } = useKiriStore();
  const filterSteps = getCurrentFilterSteps();

  return (
    <Card className="p-4">
      <div className="flex items-center justify-between mb-4">
        <h3 className="font-semibold">絞り込み履歴</h3>
        <Button
          variant="ghost"
          size="sm"
          onClick={clearFiltersForCurrentTable}
          disabled={filterSteps.length === 0}
        >
          すべてクリア
        </Button>
      </div>

      {filterSteps.length === 0 ? (
        <p className="text-sm text-muted-foreground">
          絞り込み条件がありません
        </p>
      ) : (
        <div className="space-y-2">
          {filterSteps.map((step, index) => (
            <FilterStepCard
              key={step.id}
              step={step}
              index={index}
              onRemove={() => removeFilterStepFromCurrentTable(step.id)}
            />
          ))}
        </div>
      )}

      <Button
        className="w-full mt-4"
        onClick={() => setFilterDialogOpen(true)}
      >
        <Plus className="mr-2 h-4 w-4" />
        フィルター追加
      </Button>
    </Card>
  );
}

FilterStepCard:

function FilterStepCard({ step, index, onRemove }: FilterStepCardProps) {
  return (
    <div className="p-3 border rounded-lg bg-card">
      <div className="flex items-start justify-between">
        <div className="flex-1">
          {/* 論理演算子(2番目以降) */}
          {index > 0 && step.logic && (
            <Badge variant="secondary" className="mb-2">
              {step.logic}
            </Badge>
          )}

          {/* 条件式 */}
          <div className="text-sm font-medium">
            {step.column} {step.operator} {formatValue(step.value)}
          </div>

          {/* 結果件数 */}
          <div className="text-xs text-muted-foreground mt-1">
            → {step.resultCount.toLocaleString()}件
          </div>
        </div>

        {/* 削除ボタン */}
        <Button
          variant="ghost"
          size="sm"
          onClick={onRemove}
        >
          <X className="h-4 w-4" />
        </Button>
      </div>
    </div>
  );
}

表示例:

絞り込み履歴                        [すべてクリア]
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
┌─────────────────────────────────┐
│ grade = 1                       │ [×]
│ → 150件                          │
└─────────────────────────────────┘
┌─────────────────────────────────┐
│ [AND]                           │ [×]
│ status = '在籍'                  │
│ → 142件                          │
└─────────────────────────────────┘
┌─────────────────────────────────┐
│ [AND]                           │ [×]
│ campus = '本校'                  │
│ → 89件                           │
└─────────────────────────────────┘

[+ フィルター追加]

フィルタダイアログの実装

「フィルター追加」ボタンをクリックすると、ダイアログが開きます。

// components/filter-dialog.tsx

export function FilterDialog({ open, onOpenChange }: FilterDialogProps) {
  const { currentTable, addFilterStepToCurrentTable } = useKiriStore();
  const [importedTable] = useTableData(currentTable); // テーブル情報を取得

  const [selectedColumn, setSelectedColumn] = useState('');
  const [operator, setOperator] = useState<FilterOperator>('=');
  const [value, setValue] = useState('');
  const [logic, setLogic] = useState<'AND' | 'OR'>('AND');

  const handleApply = async () => {
    // データを絞り込んで件数を取得
    const filteredData = await applyFilters(data, [
      ...existingSteps,
      { column: selectedColumn, operator, value, logic }
    ]);

    // ステップを追加
    addFilterStepToCurrentTable({
      id: `filter_${Date.now()}`,
      column: selectedColumn,
      operator,
      value,
      logic: existingSteps.length > 0 ? logic : undefined,
      resultCount: filteredData.length,
      timestamp: new Date()
    });

    onOpenChange(false);
  };

  return (
    <Dialog open={open} onOpenChange={onOpenChange}>
      <DialogContent>
        <DialogHeader>
          <DialogTitle>フィルター追加</DialogTitle>
        </DialogHeader>

        <div className="space-y-4">
          {/* 論理演算子(2番目以降) */}
          {existingSteps.length > 0 && (
            <div>
              <Label>論理演算子</Label>
              <Select value={logic} onValueChange={setLogic}>
                <SelectTrigger>
                  <SelectValue />
                </SelectTrigger>
                <SelectContent>
                  <SelectItem value="AND">AND(かつ)</SelectItem>
                  <SelectItem value="OR">OR(または)</SelectItem>
                </SelectContent>
              </Select>
            </div>
          )}

          {/* カラム選択 */}
          <div>
            <Label>カラム</Label>
            <Select value={selectedColumn} onValueChange={setSelectedColumn}>
              <SelectTrigger>
                <SelectValue placeholder="カラムを選択" />
              </SelectTrigger>
              <SelectContent>
                {importedTable?.columns.map(col => (
                  <SelectItem key={col.name} value={col.name}>
                    {col.name}
                  </SelectItem>
                ))}
              </SelectContent>
            </Select>
          </div>

          {/* 演算子選択 */}
          <div>
            <Label>演算子</Label>
            <Select value={operator} onValueChange={setOperator}>
              <SelectTrigger>
                <SelectValue />
              </SelectTrigger>
              <SelectContent>
                <SelectItem value="=">等しい (=)</SelectItem>
                <SelectItem value="!=">等しくない (!=)</SelectItem>
                <SelectItem value=">">より大きい (&gt;)</SelectItem>
                <SelectItem value="<">より小さい (&lt;)</SelectItem>
                <SelectItem value=">=">以上 (&gt;=)</SelectItem>
                <SelectItem value="<=">以下 (&lt;=)</SelectItem>
                <SelectItem value="LIKE">含む (LIKE)</SelectItem>
                <SelectItem value="IN">リスト (IN)</SelectItem>
                <SelectItem value="NOT IN">リスト以外 (NOT IN)</SelectItem>
              </SelectContent>
            </Select>
          </div>

          {/* 値入力 */}
          <div>
            <Label>値</Label>
            <Input
              value={value}
              onChange={(e) => setValue(e.target.value)}
              placeholder="絞り込む値を入力"
            />
          </div>

          {/* プレビュー */}
          <div className="text-sm text-muted-foreground">
            プレビュー: 約 {previewCount} 件該当
          </div>
        </div>

        <DialogFooter>
          <Button variant="outline" onClick={() => onOpenChange(false)}>
            キャンセル
          </Button>
          <Button onClick={handleApply}>
            適用
          </Button>
        </DialogFooter>
      </DialogContent>
    </Dialog>
  );
}

右クリック絞り込みの実装

桐には、セルを右クリックして「この値で絞り込み」ができる機能があります。

DataDrawersでも、これを実装しました。

// components/editable-cell.tsx

export function EditableCell({ value, column }: EditableCellProps) {
  const { addFilterStepToCurrentTable } = useKiriStore();

  const handleContextMenu = (e: React.MouseEvent) => {
    e.preventDefault();

    // コンテキストメニューを表示
    showContextMenu(e.clientX, e.clientY, [
      {
        label: '同一値で絞り込み',
        onClick: async () => {
          // フィルタステップを追加
          const filteredData = await applyFilters(data, [
            ...existingSteps,
            { column: column.name, operator: '=', value }
          ]);

          addFilterStepToCurrentTable({
            id: `filter_${Date.now()}`,
            column: column.name,
            operator: '=',
            value,
            logic: existingSteps.length > 0 ? 'AND' : undefined,
            resultCount: filteredData.length,
            timestamp: new Date()
          });
        }
      }
    ]);
  };

  return (
    <div onContextMenu={handleContextMenu}>
      {value}
    </div>
  );
}

使い勝手

  1. データテーブルのセルを右クリック
  2. 「同一値で絞り込み」を選択
  3. 即座にフィルタが適用される
  4. フィルタパネルに履歴が追加される

これで、桐と同じ操作感を実現できました。


フィルタの適用: applyFilters()関数

フィルタステップを実際にデータに適用する関数を実装しました。

// lib/filters.ts

export function applyFilters(
  data: any[],
  filterSteps: FilterStep[]
): any[] {
  if (filterSteps.length === 0) {
    return data;
  }

  return data.filter(row => {
    let result = true;

    for (let i = 0; i < filterSteps.length; i++) {
      const step = filterSteps[i];
      const columnValue = row[step.column];

      // 条件を評価
      const conditionResult = evaluateCondition(
        columnValue,
        step.operator,
        step.value
      );

      if (i === 0) {
        // 最初のステップ
        result = conditionResult;
      } else {
        // 2番目以降のステップ: 論理演算子を適用
        if (step.logic === 'AND') {
          result = result && conditionResult;
        } else if (step.logic === 'OR') {
          result = result || conditionResult;
        }
      }
    }

    return result;
  });
}

function evaluateCondition(
  columnValue: any,
  operator: FilterOperator,
  conditionValue: any
): boolean {
  // nullやundefinedの処理
  if (columnValue === null || columnValue === undefined) {
    return operator === '!=' || operator === 'NOT IN';
  }

  // 値を文字列に変換
  const colStr = String(columnValue);
  const condStr = String(conditionValue);

  // 数値として比較可能かチェック
  const colNum = Number(columnValue);
  const condNum = Number(conditionValue);
  const isNumeric = !isNaN(colNum) && !isNaN(condNum);

  switch (operator) {
    case '=':
      return isNumeric ? colNum === condNum : colStr === condStr;

    case '!=':
      return isNumeric ? colNum !== condNum : colStr !== condStr;

    case '>':
      return isNumeric ? colNum > condNum : colStr > condStr;

    case '<':
      return isNumeric ? colNum < condNum : colStr < condStr;

    case '>=':
      return isNumeric ? colNum >= condNum : colStr >= condStr;

    case '<=':
      return isNumeric ? colNum <= condNum : colStr <= condStr;

    case 'LIKE':
      // %をワイルドカードとして扱う
      const pattern = condStr
        .replace(/[.*+?^${}()|[\]\\]/g, '\\$&')  // 正規表現特殊文字をエスケープ
        .replace(/%/g, '.*');                      // %を.*に変換
      const regex = new RegExp(`^${pattern}$`, 'i');
      return regex.test(colStr);

    case 'IN':
      // カンマ区切りの値リスト
      const inValues = condStr.split(',').map(v => v.trim());
      return inValues.includes(colStr);

    case 'NOT IN':
      const notInValues = condStr.split(',').map(v => v.trim());
      return !notInValues.includes(colStr);

    default:
      return false;
  }
}

実装のポイント

  1. 数値と文字列の自動判定 isNumericフラグで、数値比較か文字列比較かを判定。
  2. LIKEの実装 %をワイルドカードとして、正規表現に変換。
  3. IN/NOT INの実装 カンマ区切りの文字列を配列に変換し、includes()で判定。

TanStack Table + Virtualによる高速表示

大量データを表示するため、TanStack TableとTanStack Virtualを使いました。

// app/page.tsx

import { useReactTable, getCoreRowModel, getSortedRowModel } from '@tanstack/react-table';
import { useVirtualizer } from '@tanstack/react-virtual';

export default function HomePage() {
  const { currentTable, getCurrentFilterSteps } = useKiriStore();
  const [allData, setAllData] = useState<any[]>([]);
  const filterSteps = getCurrentFilterSteps();

  // フィルタ適用後のデータ
  const filteredData = useMemo(() => {
    return applyFilters(allData, filterSteps);
  }, [allData, filterSteps]);

  // TanStack Tableの設定
  const table = useReactTable({
    data: filteredData,
    columns: dynamicColumns,
    getCoreRowModel: getCoreRowModel(),
    getSortedRowModel: getSortedRowModel(),
  });

  const { rows } = table.getRowModel();

  // 仮想スクロールの設定
  const parentRef = useRef<HTMLDivElement>(null);
  const virtualizer = useVirtualizer({
    count: rows.length,
    getScrollElement: () => parentRef.current,
    estimateSize: () => 35,  // 行の高さ(px)
    overscan: 10,            // 表示領域外のバッファ行数
  });

  return (
    <div ref={parentRef} className="h-full overflow-auto">
      <table>
        <thead>
          {/* ヘッダー */}
        </thead>
        <tbody>
          {virtualizer.getVirtualItems().map(virtualRow => {
            const row = rows[virtualRow.index];
            return (
              <tr key={row.id}>
                {row.getVisibleCells().map(cell => (
                  <td key={cell.id}>
                    {flexRender(cell.column.columnDef.cell, cell.getContext())}
                  </td>
                ))}
              </tr>
            );
          })}
        </tbody>
      </table>
    </div>
  );
}

仮想スクロールの仕組み

10万件のデータがあっても、表示領域に見えている行だけをレンダリングします。

全データ: 100,000行
↓
表示領域: 20行(+ バッファ10行)
↓
実際にレンダリング: 30行のみ

これにより、100万件でも高速に表示できます。


次回予告

次回(第4回)では、124万件の壁にぶつかった話をします。

  • トランザクションタイムアウトエラー
  • 90万件でサーバークラッシュ
  • ROW_NUMBER()の77万件の壁
  • メモリ不足との戦い

そして、最終的にどう解決したのか、お話しします。


(続く)


参考リンク

Discussion